روزهای روشن سینمای مستند ایران

نگاهی به سینمای مستند به بهانه استقبال از «سایه‌های بی‌خورشید» در جشنواره فیلم‌های مستند

روایت پنج زن در کانون اصلاح و تربیت، این روزها سروصدای زیادی در ‏مهم‌ترین جشنواره فیلم‌های مستند جهان (ایدفا) به راه انداخته است. «سایه‌های بی‌خورشید» نامی است که ‏مهرداد اسکویی برای فیلم مستند خود انتخاب و آن را راهی جشنواره کرده است. از همان روز نخست ‏جشنواره و نمایش فیلم در مراسم افتتاحیه معلوم بود که این مستند بازتاب‌های جهانی خوبی خواهد ‏گرفت؛ این نخستین بار بود که یک فیلم مستند ایرانی برای نمایش در چنین رویداد مهمی انتخاب شده ‏بود. همین‌طور هم شد و حالا از گوشه و کنار خبر می‌رسد سانس‌های مربوط به نمایش این فیلم در ‏روزهای مختلف به‌طور کامل فروش رفته است، حتی نشریات معتبر جهانی ازجمله اسکرین، پرتال سینمای ‏اروپا و یک خبرگزاری ترکیه‌ای هم درباره آن مطلب نوشتند و حالا سایه‌های بی‌خورشید در فهرست‌های ‏مختلف جزو ١٠ فیلم منتخب جشنواره‌ای است که همتای جشنواره کن در سینمای بلند است. «سایه‌های بی‌خورشید» ماجرای پنج زن در کانون اصلاح ‏و تربیت را روایت می‌کند که به جرم همدستی در قتل یک عضو خانواده، دوران محکومیت خود را سپری ‏می‌کنند‎. ‎

سینمای مستند ایران راه خود را پیدا کرده است‎ ‎
سینمای مستند ایران سال‌هاست با نام‌‌های بزرگی چون ابراهیم گلستان، فروغ فرخزاد و کامران شیردل ‏توانسته خود را به اثبات برساند؛ موضوعی که مهدی مطهر، تهیه‌کننده فیلم‌های مستند هم در گفت‌وگو با «‏شهروند» آن را تأیید می‌کند. او می‌گوید اتفاقا فضای فیلمسازی مستند ما در سال‌های گذشته راه درست‌تری ‏را نسبت به سینما طی کرده است: «سینمای مستند ایران سال‌هاست برداشت درست‌تری از مردم و ‏اتفاقات و رویدادهای روز جامعه دارد.» مطهر درباره مهرداد اسکویی هم این توضیحات را داد: «او از ‏قدیمی‌های سینمای مستند است و یکی از دلایلی که به سینما و موضوعات روز جامعه این حوزه مسلط است، ‏کار با تیم‌ جوان و کارکشته است. با توجه به پیش‌زمینه خوبی که از ایشان دارم، احتمالا اتفاق خوب و درجه ‏یکی درباره فیلم او خواهد افتاد، اگرچه ما هنوز فیلم او را ندیدیم و احتمالا نوبت اکران آن در سینمای هنر و ‏تجربه یا سینما حقیقت به‌ سال دیگر می‌رسد.» او معتقد است جریان فیلمسازی در حوزه مستند ‏منحصر به این فیلمساز نیست و درحال حاضر با امکانی که تکنولوژی روز دنیا برای ساخت فیلم مستند ایجاد ‏کرده است، بسیاری از جوانان مستعد به ساختن فیلم کوتاه یا مستند روی آورده‌اند‎.» ‎
مستند دغدغه‌مند است، اما مردم سرگرمی‌‌محورند
اما با وجود همه اینها جریان اکران فیلم‌های مستند در مقایسه با فیلم‌های سینمایی شاید قطره در برابر دریا ‏باشد، حتی زمانی که فیلمی چون «در جست‌وجوی فریده»  برای راهی‌شدن به مراسم اسکار انتخاب می‌شود هم ‏می‌بینیم، در چرخه اکران جایی ندارد و فقط به گروه هنر و تجربه راه یافته است. در جست‌وجوی فریده با وجود ‏سانس‌ها و تبلیغات محدود در همان گروه خود (هنر و تجربه) با فروش صد میلیونی،  لقب پرفروش‌ترین و ‏پرمخاطب‌ترین فیلم را از آن خود کرد، اما باز هم در مقایسه با فروش فیلم‌های سینمایی چندان موفقیتی ‏نداشت، آن هم در شرایطی که در جشنواره بین‌المللی سینما حقیقت، جشن مستقل سینمای مستند و ‏چندین جشنواره دیگر هم جایزه‌هایی را از آن خود کرده بود. البته مهدی مطهر می‌گوید که این موضوع ‏بیشتر به مردمی برمی‌گردد که به جای تأمل و تعمق علاقه به سرگرم‌شدن دارند: «نمی‌شود به سینماداران ‏و سیستم و ادارات مرتبط به سینما خرده گرفت، چون فیلم‌های مستند در سراسر جهان هم فقط چند اکران‌ ‏محدود در باکس‌های خصوصی دارند. تماشای این‌گونه فیلم‌ها هنوز در میان مردم ایران جا نیفتاده است تا مثلا ‏همان وقتی که برای سینمای جدی یا کمدی می‌گذارند، برای مستند هم اختصاص دهند. سینمای مستند ‏دغدغه‌مند است و نیاز به تحلیل و نقد مخاطب دارد  و گاه با قصد تغییر نگرش‌ها ساخته می‌شود، اما ‏مخاطبان ایرانی بیشتر به سرگرمی تمایل‌دارند.» آن‌طور که او می‌گوید در سال‌های اخیر وضع برای سینمای ‏مستند بهتر از گذشته است: «درحال حاضر وی‌.‌او‌.دی‌ها مستند بیشتری پخش می‌کنند و همین امر باعث تغییر ‏نگاه مردم به سینمای مستند شده است. در نتیجه خیلی‌ از آنها دست به تولید فیلم می‌زنند، آن هم در ‏شرایطی که ساخت مستند مثل سینمای تجاری نیاز به سرمایه و امکانات مادی ندارد، بنابراین از دهه ٨٠ به ‏بعد مستندسازی و دیدن مستند در ایران نسبت به گذشته فراگیرتر شده است.»‏
جایگاه ویژه مستند اسکویی‎ ‎
وقتی مستند «سایه‌های بی‌خورشید» پخش شد، خیلی‌ها تحلیل کردند که احتمالا جزو ١٠ اثر برتر این ‏جشنواره است. «امبر ویلکینسون» منتقد نشریه اسکرین در بخشی از نقد مستند جدید مهرداد اسکویی ‏نوشت: «سوژه مستند سایه‌های بی‌خورشید دشوار است، اما اسکویی در مقام فیلمساز با دقت به آن ‏نزدیک شده است و در ابتدا صحنه‌هایی از دختران را در سکوت به ثبت رسانده و سپس کنترل دوربین را در ‏اختیار آنها قرار داده تا بتوانند در تنهایی بیش از هر زمان دیگری  بی‌پرده سخن بگویند. نتیجه، بازتاب ‏احساسی فراوانی را برانگیخته و مطمئنا این مستند در ماه‌های آینده جایگاه‌ ویژه‌ای هم در جشنواره‌ها و ‏همچنین نزد سینمای هنری خواهد یافت. درحالی‌که تاکنون بسیاری از مستندسازان به موضوع افراد در ‏زندان پرداخته‌اند، اسکویی نیز پیش از این سه فیلم دراین‌باره ساخته است: «روزهای بی‌تقویم»، «آخرین ‏روزهای زمستان» و «رویاهای دم صبح» و در این مستندها بُعد مضاعفی از صمیمیت را با سوژه‌های نوجوان از ‏طریق دادن کنترل دوربین به آنها در اتاق خودشان ایجاد کرده است تا آنها مستقیم و بی‌پرده با لنز دوربین ‏صحبت کنند. این مستندی دقیق و متعادل است و اسکویی با استفاده از یک دیالوگ رابطه میان نسل جوان ‏و مادران‌شان را ایجاد می‌کند، گرچه بیشتر مواقع آنها به صورت مستقیم با یکدیگر صحبت نمی‌کنند. این ‏تصویری از عشق است که در ابتدا ناامیدی حبس و سپس نوعی اندوه تعلیقی در مخاطب ایجاد می‌کند، ‏مادران و دخترانی که با آینده‌ای نامعلوم روبه‌رو هستند و مطمئن نیستند که بتوانند بار دیگر به هم برسند، ‏امیدی که تا انتها با ترس عجین شده است.» پورتال سینمای اروپا‎ (Cineuropa) ‎هم از مهرداد اسکویی به ‏عنوان یکی از چهره‌های محبوب جشنواره مستند ایدفا یاد کرده است: «سایه‌های بی‌خورشید تصاویری ‏ناخودآگاه و مشاهده‌ای از کانون اصلاح و تربیت را در کنار مصاحبه‌هایی کنترل شده قرار می‌دهد و از دختران ‏می‌خواهد با دوربین صحبت کنند. با توجه به این کارگردان فیلم یک مرد است و همه این دختران مورد سوء رفتار ‏مردان قرار گرفته‌اند، سطح اعتمادی که میان این دختران و کارگردان وجود دارد، ستودنی است و شرایط ‏یک پرتره احساسی و تکان‌دهنده را ایجاد کرده است.» خبرگزاری ترکیه‌ای‎ «Bianet» ‎هم در مطلبی با ‏عنوان «پدر: ‌ای کاش تغییر نکرده بودی!» به قلم «مورات تورکر» به موضوع مستند سایه‌های بی‌خوشید ‏پرداخته است و این فیلم را تجربه‌ای موفق‌تر از ساخته‌های پیشین اسکویی در این فضا شامل مستندهای ‏‏«روزهای بی‌تقویم»، «آخرین روزهای زمستان» و «رویاهای دم صبح»، معرفی کرده است. سی‌ودومین ‏جشنواره بین‌المللی مستند آمستردام (ایدفا) از تاریخ بیستم نوامبر تا یکم دسامبر (بیست‌ونهم آبان تا دهم آذر) در کشور ‏هلند برگزار می‌شود و امسال علاوه بر مستند سایه‌های بی‌خورشید که نماینده سینمای ایران در بخش ‏رقابتی و فیلم افتتاحیه این جشنواره بود، مستند «خلاف جهت عقربه‌های ساعت» به کارگردانی جلال وفایی ‏در بخش مستندهای نیمه بلند «تارهای ممنوعه» ساخته حسن نوری (محصول مشترک ایران و افغانستان) و ‏‏«کاغذپاره‌ها» به کارگردانی بهزاد نعلبندی در بخش غیررقابتی ‏Luminous» ‎» و «آشو» به کارگردانی جعفر ‏نجفی  در بخش رقابتی مستند کودک و نوجوان حضور دارد.‏

پیشنهاد اختصاص سینمای ثابت به آثار مستند
بابک مینایی- مستندساز:  بخشی از هویت فرهنگی ما را سینمای مستند نشان می‌دهد. معتقدم چیزی که ‏در سال‌های بعد از انقلاب در سینمای مستند مشاهده کردیم به اصول سینمای مستند وفادار بوده است؛ یعنی ‏به سمت سینمای بلند نرفته است. در این شرایط اما هرگز چیزی که حق سینمای مستند است ادا نشده ‏است. در طول‌سال فقط جشنواره سینما حقیقت است که به سینمای مستند می‌پردازد، اما تمام که می‌شود ‏همه چیز تا‌ سال بعد کنار گذاشته می‌شود. بنابراین باید ببینیم که این رویدادها چه ارمغانی برای این بخش ‏از سینما داشته است. پارسال در جریان جشنواره سینما حقیقت پیشنهاد اختصاص یک سینما برای فیلم‌های ‏مستند مطرح کردیم که در کل ایام‌ سال نمایش آثار این حوزه را برعهده بگیرد، اما هیچ توجهی به آن نشد. ‏نخستین نتیجه اختصاص یک سینما به آثار مستند، استقلال سینمای مستند در ایران است تا هر چند ‏محدود، رقابتی با سینمای بلند داشته باشد و سهمی از جدول اکران پیدا کند. پیشنهاد ما سینمای چارسو ‏بود که از چند‌سال گذشته، جشنواره حقیقت در آن برگزار می‌شود. سینمای مستند ایران در این سال‌ها حتی در ‏انتخاب سوژه هم رشد چشمگیری داشته است. اگر تا ١٥‌سال پیش تصور از سینمای مستند فقط پرتره ‏سازی و راز بقا بود، حالا بسیاری از حوادث روز جامعه، جای خود را در میان سوژه‌ها باز کرده است.  البته ‏این روزها شاهد برگزاری یکی از مهم‌ترین جشنواره‌های جهانی سینمای مستند در آمستردام هستیم که با ‏عنوان ایدفا از آن یاد می‌شود و خوشبختانه مهرداد اسکویی با فیلم سایه‌های بی‌خورشید در بخش مستند بلند ‏این جشنواره نماینده ایران است. درباره کیفیت مستند سایه‌های بی‌خورشید، البته باید تا اکران آن در ایران ‏صبر کنیم، اما اینکه فیلم با استقبال خوبی مواجه شده است دلایلی هم دارد. معمولا در جشنواره‌های جهانی، ‏فیلم‌هایی از ایران مورد استقبال قرار می‌گیرد که نشان‌دهنده بخشی از فرهنگ ناشناخته ایران باشد. اسکویی ‏با انتخاب سوژه دختران اصلاح و تربیت درواقع بخشی از مسائل و مشکلاتی را مطرح کرده‌ است که مجازات ‏آن در دادگاه‌های غرب و حتی خاورمیانه متفاوت از ایران است. انتخاب چنین سوژه‌ای درواقع هوشمندی ‏این مستند ساز را می‌رساند که به فکر جذب مخاطب و فستیوال‌های جهانی بوده است. کارنامه اسکویی در ‏گذشته و پرداختن به چنین موضوعاتی نشان می‌دهند که او مسیر درست خود را در جهان مستند سازی ‏دنبال می‌کند و هیچ دغدغه‌ای برای ساخت فیلم سینمایی بلند و تجاری ندارد. ‏

ممکن است به این مطالب نیز علاقه‌مند باشید

ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.