موج تخریب مساجد تاریخی ورامین

بناهای مربوط به دوره‌های ایلخانی، صفوی و قاجاری تهدید می‌شوند

معاون میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی: تخریب‌ها به این دلیل است که این بناها به صورت هیأت امنایی اداره می‌شوند ‏

مهتاب جودکی| شبستان را رخ در رخ بنای ایلخانی سیدفتح الله ساخته‌اند. بی‌آنکه سرنوشت کتیبه ٨٠٠ ‏ساله مهم باشد و کسی جلوی تخریب کاشی‌ها و آینه‌کاری‌های پهلوی و معاصر را بگیرد.  گنبد سیدفتح الله ‏ورامین، یک‌سال پیش با ریختن دیوارها پیدا شده بود و حالا چند ماهی است پشت سازه دیگری گم شده ‏است. ‌سال پیش اداره میراث فرهنگی جلوی ساخت‌وساز سازمان اوقاف و خیریه ورامین را گرفت، اما خیلی ‏زود زیر بار طرح دیگری رفت که اجازه می‌داد ستون‌های شبستان بالا برود و سقفی رویشان بنا شود و در ‏کمترین فاصله از بنای ایلخانی قرار بگیرد. بعد از ویرانی صددرصد سه مسجد صفوی و ثبت شده حصار ‏حسن بیک، مسجد قاجاری و ثبت شده حاجی آباد سالار و مسجد صفوی و واجد ارزش جعفرآباد جنگل، این ‏چهارمین مسجدی است که در ورامین رو به ویرانی می‌رود؛ اثر به شماره ٩٨٩٣ در فهرست آثار ملی. با ‏وجود همه شگفتی فعالان و دوستداران میراث فرهنگی از بنای ساخته شده کنار گنبد سیدفتح الله، میراث ‏فرهنگی می‌گوید شورای فنی میراث استان تهران نقشه این سازه را تأیید کرده و حالا باید منتظر بود تا امروز ‏و فردا، کارشناسان این اداره راهی خیابان ١٥ خرداد شوند و استاندارد بودن یا نبودن ساختمان اوقاف را ‏بررسی کنند.‏

تخریب شد؛ ساخته شد ‏
یک طرف گنبد ایلخانی خیابان است و سه طرفش قبرستان عمومی و قدیمی شهر. تا یک‌سال پیش دو ‏شبستان هم در کنار این بنا بود که در دهه شصت ساخته شده بودند و با دفن پیکر کشته‌شدگان جنگ، ‏گلزار شهدای ورامین در اطراف گنبد شکل گرفته بود.‌ سال پیش اما اداره اوقاف شبستان‌ها را تخریب و ‏بنا کرد به ساختن سازه‌ای دیگر در حریم اثر که میراث فرهنگی مانعش شد و بعد اصلاح طرح، دوباره ‏ساخت‌وساز را از سر گرفت. محمدرضا تاجیک، فعال میراث فرهنگی ورامین وکارشناس ارشد تاریخ به ‏‏«شهروند» می‌گوید ساخت‌وساز جدید اداره اوقاف در سه‌وجه این بنای تاریخی است: «پارسال که اداره ‏میراث فرهنگی ورامین جلوی ساخت‌وساز آنها را گرفت، فقط ستون‌هایی دورش کاشته بودند تا حسینیه ‏دیگری بسازند، اما امسال دوباره شروع کردند و این بار هم فعالان میراث فرهنگی منطقه ابراز نگرانی کردند. ‏اداره اوقاف و میراث فرهنگی هیچ واکنشی به این نگرانی‌ها نداشتند.» به گفته او این ساخت‌وساز تخریب‏هایی هم به بار آورده است، چه آنکه از تصاویر منتشر شده از بنا هم پیداست:   «کاشی‌های دوره پهلوی در ‏ضلع جنوبی و آینه‌کاری‌های ضلع غربی، آسیب زیادی دیده است. ستون‌ها تا یک متری خود گنبد بالا ‏آمده است و سقف رویش نصب شده.» بی‌توجهی به این آسیب‌ها درحالی است که در سردر ورودی ضلع ‏شمالی این بنا کتیبه‌ای هشتصد ساله از عصر ایلخانان به یادگار مانده است؛ نقش برجسته‌ای به رنگ ‏اخرایی، به خط ثلث پابلند. تاجیک می‌گوید علاوه بر این کتیبه، اصل بنا و گنبد هم در معرض خطرند.‏
با اوقاف توافق کردیم
‏بیست‌ویکم تیرماه امسال، این خبر با تصویری از ستون‌هایی که در حریم اثر بالا رفته، روی خروجی خبرگزاری‌های ‏رسمی قرار گرفت: «عملیات بازسازی بقعه و تکیه تاریخی معروف به «سیدفتح الله» ورامین پس از یک‌سال ‏توقف بار دیگر از سر گرفته شد.» درحالی‌که در طرح اولیه، ستون‌های شبستان به ارتفاع ۹متر در نظر ‏گرفته شده بود و بقعه اصلی را محصور می‌کرد، با اصلاح طرح بازسازی بقعه، اجرای عملیات احداث شبستان ‏در حاشیه این بنا از نظر میراث فرهنگی بلامانع اعلام شد. رشید اسدپور، سرپرست اداره اوقات و امور خیریه ‏شهرستان ورامین، گفت که ارتفاع ستون‌ها در نقشه‌های جدید به ۵.۵ متر کاهش یافته است: «در مرحله اول ‏این عملیات، دو شبستان با استحکام بنای مناسب برای پذیرایی از مردم احداث می‌شود و در مرحله بعد با ‏هماهنگی بنیاد شهید و امور ایثارگران، مزار شهدای دوران هشت‌سال دفاع مقدس ساماندهی می‌شود‎.» با ‏این همه ابراهیم ولایت، رئیس بنیاد شهید و امور ایثارگران شهرستان ورامین پیش از این با این ساخت و ‏سازها مخالفت کرده و گفته بود: «در طرح بازسازی بقعه سید فتح‌الله، هیچ اظهارنظری از بنیاد شهید برای ‏بازسازی گلزار شهدا در نظر گرفته نشده است‎.‎‏ ۱۸۰ شهید در صحن بقعه آرمیده‌اند که برای بازسازی قبور ‏این شهدا در طرح بازسازی این مکان، استعلامی از بنیاد شهید نشده و این امر موجب تکدر خاطر خانواده ‏معظم شهداست.»‏
محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به «شهروند» ‏می گوید:   «موارد مختلف تخریب و تعرض به این دست آثار تاریخی اغلب به این دلیل است که این بناها به ‏صورت هیأت امنایی اداره می‌شوند و مشکل ما این است که یکسری کار سرخود اتفاق می‌افتد، حتی ‏بدون تصویب خود سازمان اوقاف و امور خیریه. اما حالا رفته‌ایم و تفاهم‌نامه‌ای امضا کرده‌ایم تا یکی یکی ‏این موارد را با کمیته حل کنیم. این تفاهم کلی و برای همه آثاری است که در دست سازمان اوقاف است و ‏به تازگی بین وزیر میراث فرهنگی و مهدی خاموشی، رئیس سازمان اوقاف و خیریه امضا شده تا همه ‏تغییرات و ساخت‌وسازها از این به بعد با هماهنگی اتفاق بیفتد.» اشاره او به توافقی است که ماه پیش اتفاق ‏افتاد و مونسان، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری وصنایع دستی در مراسم امضای آن گفت:  «یکی از مهم‌ترین محورهای همکاری وزارت ‏میراث‌فرهنگی با سازمان اوقاف که در این تفاهم‌نامه دیده شده این است که هر بقعه تاریخی که اوقاف ‏معرفی کند، بررسی می‌شود و در صورت دارا بودن شرایط لازم نسبت به ثبت ملی و حتی جهانی ‏آن اثر اقدام خواهد شد.» بناهای زیادی در کشور وجود دارد که مالکیت بعضی‌شان با سازمان اوقاف و امور ‏خیریه است. هرچند ژیلا خدادادی، رئیس دفتر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان ‏ورامین به «شهروند» می‌گوید تا به حال شاهد همکاری از سوی این ارگان نبوده است: «اوقاف، اماکن ‏متبرکه و مساجد را تحت مدیریت دارد که بعضی‌شان تاریخی‌اند، اما تا امروز ندیده‌ایم برای مرمت اثری ‏پیش قدم شود. می‌خواستند بقعه سید فتح الله را هم با خاک یکسان کنند. خیلی‌ها نمی‌دانستند این اثر ‏ملی است، من یک تنه ایستادم و طرح شکایت کردم. درحال حاضر امامزاده یحیی و همین بنای سید فتح ‏الله نیاز به مرمت دارند اما آنها هیچوقت از محل نذورات یا فروش قبور، مرمت و بازسازی سطحی هم انجام ‏نداده‌اند. مگر اینکه بخواهند شبستانی شبیه آنچه کنار گنبد سید فتح الله ساخته‌اند، برای برگزاری مراسم و ‏به قصد توسعه بسازند. در غیراین صورت ندیده‌ام با میراث فرهنگی همکاری کنند.»‏
به میراث فرهنگی فشار آوردند
تشخیص غیراستاندارد بودن سازه جدید اوقاف ساده است، اما خداداد می‌گوید، کارشناسان باید این موضوع را ‏بررسی کنند:  «‌سال پیش بعد از مخالفت میراث، آنها طرحی دادند که در شورای فنی اداره کل میراث ‏تایید شده و حالا باید کارشناسان میراث فرهنگی بررسی کنند تا ببینیم، سازه جدید براساس طرح اجرا شده ‏یا تخلفی انجام شده است. بعد از تأیید کارشناس شکایت خواهیم کرد، هر چند درحال حاضر به خود بنا آسیبی ‏نرسیده، چون محفوظ است و دورتادورش آزاد.» او خبر می‌دهد بعد از مخالفت با ساخت‌وساز کنار ‏بنای تاریخی خیابان ١٥خرداد، ارگان‌های مختلف و کسبه به میراث فرهنگی فشار آورده‌اند:   «سال پیش که ‏عملیات را متوقف کردیم، در شهرستان بسیار تحت فشار بودیم؛ از طرف ارگان‌ها و مردم، اداره اوقاف و ‏کسبه. آنها قبل از اینکه طرح‌شان را با شهرداری و بنیاد شهید و میراث فرهنگی مطرح کنند، تخریب را آغاز ‏کردند و  این باعث شده بود کسبه محل از آوارشدن دیوارها بترسند، استشهاد جمع کنند و بیاورند که ‏‏«تکلیف را روشن کنید.» بنابراین با توجه به فشاری که روی میراث بود، مجبور شدند طرحی بدهند که بنا ‏آسیب نبیند و حفظ شود و نظر اوقاف هم جلب شود.» به گفته او درحال حاضر ساخت‌وساز متوقف شده ‏است و باید منتظر نظر کارشناسان میراث فرهنگی و شهرداری بود. ‏
تخریب سه مسجد در ورامین
میراث فرهنگی ورامین در نبود اداره مدت‌هاست که فراموش شده است. افزایش حفاری‌های غیرمجاز، تخریب‌های پی‌درپی و رهاشدن آثار ملی ارزشمند و ثبت‌شده در روستاها شاهد این بی‌توجهی‌اند. تاجیک، ‏کارشناس تاریخ از سه مسجد تاریخی نام‌می‌برد که در پی همین بی‌توجهی‌ها از بین رفته‌اند: «مسجد ‏دوره صفوی روستای حصار حسن بیک، مسجد صفوی روستای جعفرآباد جنگل و مسجد قاجاری در روستای ‏حاجی‌آباد سالار آثاری‌اند که در سال‌ها و ماه‌های گذشته به‌طور کامل تخریب شده‌اند و میراث فرهنگی هیچ ‏واکنشی نداشته است.»‏
مسجد بازمانده از دوره صفوی حصار حسن بیک، ثبت ملی بود، اما ‌سال ٩٣، برای توسعه‌ حیاط یک مسجد ‏‏١٠ ساله، شبانه آن را تخریب و حتی معلوم نشد آوارش را چطور تخلیه کردند، با اینکه مرمت شده بود، ‏سر سوزنی از آن باقی نماند و ویرانه‌هایش تبدیل شد به حیاط شمالی مسجدی جدیدالاحداث. رئیس دفتر ‏میراث‌فرهنگی ورامین می‌گوید: «این تصمیمی بود که مسئولان روستا و بخش گرفته بودند و با اینکه از ‏مسببان تخریب شکایت‌شد، اما درنهایت به جایی نرسید.»‏
مسجد صفوی روستای جعفرآباد جنگل را‌ سال اواخر دهه ٧٠ مرمت و بازسازی اساسی کرده بودند. با اینکه ‏این بنا هرگز در فهرست آثار ملی ثبت نشد، اما در ‌سال ٨٠ از سوی کارشناسان میراث تهران شناسایی و ‏مستندسازی و واجد ارزش ثبت تشخیص داده شد، هرچند در طول ١٣‌سال ثبت نشد و در ‏نهایت آن را تخریب ‌کردند. سال ٩٢ در بازدید جمعی از مسئولان شهری خبرآمد که قرار است «مسجد از ‏حالت مخروبه فعلی خارج» و ملک و ساختمان متعلق به آن «تبدیل به احسن و احیا» شود‎.‎‏ از نگاه ‏خدادادی هم این مسجد تخریب شد، چون ثبت ملی نشده بود، هرچند اگر ثبت هم شده بود «آنقدر آسیب‌دیده ‏بود که از شدت ویرانی دیگر برای روستا معضل بود»، «معتادان در آن تجمع می‌کردند» و دست آخر «برای ‏حفظ امنیت روستا تخریبش کردند.» ‏
مسجد قاجاری در روستای حاجی‌آباد سالار هم سومین موردی است که در ورامین تخریب شده، اما کسی ‏حتی از ویرانی آن باخبر نیست. نام این اثر هنوز در فهرست آثار ثبت‌شده ورامین هست: مربوط به اواخر ‏قاجار و ثبت‌شده به شماره ١٥٧٧٠ در مرداد ٨٥. خدادادی هم از وضع این بنا خبر ندارد.‏
یک ماه پیش هم نام مسجد جامع ورامین به زبان‌ها افتاد، اثر مهم بازمانده از دوره ایلخانی. بخشی از حیاط ‏بیرونی در حاشیه باغچه ضلع شمالی به دلیل نشت آب دچار فرونشست و چاله‌ای در حیاط و ورودی ‏دفتر میراث فرهنگی ایجاد شد که به گفته مسئول اداره میراث هنوز مرمت نشده است. این اثر که ‌سال‏‏١٣١٠ به شماره ١٧٦ در شمار فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، سی‌ام آبان‌ سال پیش هم دچار حادثه ‏شده بود: در عملیات بهسازی محوطه بیرونی مسجدجامع ورامین که شهرداری انجام داد، لوله اصلی انتقال آب ‏ورامین دچار شکستگی شد و خبر آمد با نفوذ آب، دیواره شمالی محوطه مسجد فروریخته است. رئیس ‏دفتر میراث فرهنگی ورامین همان زمان با اشاره به وارد شدن خسارت به دیواره‌های محوطه مسجد تاریخی ‏از توقف عملیات بهسازی محوطه مقابل مسجد خبر داده بود، اما حالا می‌گوید:   «گذاشتیم عملیات شهرداری ‏ادامه پیدا کند و هنوز تمام نشده است. فاصله‌اش با مسجد زیاد است و مشکلی برای اثر ایجادنمی‌کند. فقط ‏باید کف برداشته شود تا مطمئن شویم زیرش مشکل خاصی ندارد و دوباره آن را آجر فرش کنیم. رطوبت ایجادشده به دلیل آبیاری درختان و نشت لوله بود و به مسجد نفوذ کرد، اما درنهایت مشکلی پیش نیامد، چون این ‏بنا زهکش دارد و رطوبت را رفع می‌کند.»‏

ممکن است به این مطالب نیز علاقه‌مند باشید

ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.