دسته‌ها
هلال احمر

روایت خبرنگارانی که خود جزئی از خبر شدند

جنگ و درگیری بی‌قاعده است، همه چیز را به هم می‌ریزد، زندگی‌ها را ویران می‌کند و جان انسان‌های بی‌گناه زیادی را می‌گیرد و خیلی‌ها را آواره و بی‌پناه رها می‌کند؛ اما همین جنگ هم قواعد و قوانین خودش را دارد. این قواعد اما زمانی تعریف می‌شود که پای سازمان‌های بشردوستانه و نهضت بین‌المللی صلیب‌سرخ و هلال‌احمر به میان می‌آید؛ جایی که حقوق بشر و حقوق بین‌الملل بشردوستانه تعاریف خاص خودشان را پیدا می‌کنند و جایگاه نظامی و غیرنظامی، عملیات جنگی و فعالیت بشردوستانه و هر فعلی که در متن و حاشیه درگیری‌ها اتفاق می‌افتد، به درستی تعریف می‌شود. اهمیت آشنایی با اصول و قواعد بنیادین نهضت جهانی صلیب‌سرخ و هلال‌احمر در کنار اصول حاکم بر ارتباطات بشردوستانه دقیقا همینجا مشخص می‌شود؛ به‌ویژه برای رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران و خبرنگارانی که حوزه‌های فعالیت جمعیت‌های ملی و صلیب‌سرخ جهانی را پوشش می‌دهند. کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ و هلال احمر، امروز اصلی‌ترین زیرمجموعه نهضت جهانی صلیب‌سرخ و هلال‌احمر در پاسخگویی به نیازهای بشردوستانه در مخاصمات و درگیری‌هاست. مهم‌ترین تلاش و دغدغه این کمیته که با جمعیت‌های ملی نیز همکاری نزدیک دارد، غیراز حمایت از غیرنظامیان و مردم بی‌گناه در متن و حاشیه جنگ‌ها و درگیری‌ها نیست. این وظیفه بزرگی است که بدون مشارکت رسانه‌ها ممکن نمی‌شود؛ رسانه‌ها به‌ویژه روزنامه‌نگاران و خبرنگاران تخصصی حوزه‌های فعالیت بشردوستانه باید اصول بنیادی نهضت جهانی صلیب‌سرخ و هلال احمر، قواعد و قوانین، نشان‌ها و فعالیت‌ها و تفاوت‌های عبارت‌ها و مفاهیم را در جایگاه‌های مختلف به درستی تشخیص دهند و علاوه بر این قواعد نوشته و نانوشته حاکم بر جنگ‌ها را بشناسند و اگر می‌خواهند در بحران‌ها خبررسانی کنند، با چشمان باز، نگاه تخصصی، فعالیت تخصصی و رفتار تخصصی وارد میدان شوند. بر همین اساس کارگاه آموزشی یک‌روزه‌ای به همت جمعیت هلال‌احمر و مشارکت مستقیم کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ برگزار شد. مخاطبان این کارگاه اصحاب رسانه‌های جمعی ایران و به‌ویژه خبرنگاران تخصصی حوزه هلال‌احمر و صلیب‌سرخ بودند که دور هم جمع شدند تا با حقوق بین‌الملل بشردوستانه، اهمیت حقوق بین‌الملل بشردوستانه برای روزنامه‌نگاران و مهم‌تر از همه آخرین اخبار مربوط به وضع بشردوستانه در خاورمیانه آشنا ‌شوند؛ منطقه‌ای که امروز، میزبان ٨٠‌درصد از جنگ‌ها و درگیری‌های کل زمین است و در این میان با میلیون‌ها مردم آواره از خانه و زندگی‌شان مواجه است که به اصلی‌ترین نیازها از آب و غذا و درآمد گرفته تا آرامش و امید به ادامه زندگی نیاز دارند.

تا زوزه گلوله را نشنویم نمی‌توانیم از دل جنگ گزارش بنویسیم
چالش‌های پیش روی گزارش‌دهی از بحران‌های بشردوستانه (تجارب میدانی)، ارتباطات بشردوستانه (ابزار، منابع و دستورالعمل‌ها) و گزارش‌دهی بشردوستانه از مواردی بود که در این کارگاه یک‌روزه مطرح شد و خبرنگاران شرکت‌کننده در این برنامه آموزشی از تجربیات میدانی پوشش بحران‌ها و درگیری‌های خصمانه و قواعد پیدا و پنهان متن و حاشیه جنگ‌ها استفاده کردند. اینکه برای حضور به‌عنوان خبرنگار بحران چه شرایط و آموزش‌هایی لازم است و به چه نکته‌هایی باید توجه داشت؛ سعید فرجی، عکاس و مستندساز ایرانی در این کارگاه، تجربیاتش را از سال‌ها حضور در بحران‌های طبیعی و جنگ‌های کشورهای منطقه در اختیار خبرنگاران قرار داد. «حضور به‌عنوان خبرنگار در اراضی سوریه، لبنان و عراق که هر اتفاق غیرمنتظره‌ای امکان وقوع دارد، اصلا شوخی بردار نیست و کوچک‌ترین اشتباهی می‌تواند به قیمت از دست دادن جان خود یا به معرض خطر افتادن دیگران تمام شود. در بحران هیچ خبرنگار یا عکاسی نمی‌تواند مدعی شود که دانای کل است؛ وجود یک همراه محلی هم در بحران‌ها و حوادث ضروری است و هم در مناطق درگیری و جنگ. همراه محلی منطقه را می‌شناسد و با فرهنگ مردم بومی آشنایی دارد.» فرجی از قوانین اخلاقی در فعالیت رسانه‌ای در بحران‌ها گفت که در هیچ جایی نوشته نشده است؛ رعایت اخلاق و مدارا کردن با مردم درد کشیده و داغ‌دیده یکی از مهم‌ترین اصولی است که هیچ جا نوشته نشده است؛ متاسفانه ما در میان همکاران‌مان مواردی داشته‌ایم که برای اینکه به هدف خود برسند حتی به مردم هم آسیب‌های روحی وارد کردند و به خودشان اجازه دادند کودکی را به گریه بیندازند تا مثلا عکس تأثیرگذارتری از ویرانی‌های زلزله بگیرند. کجای این کار فعالیت رسانه‌ای در مسیر بشردوستانه است؟ فرجی در کنار این گلایه‌ها توصیه‌ای به همکارانش هم داشت؛ قبل از کار رسانه‌ای در بحران‌ها و جنگ‌ها باید به خودمان نگاه کنیم که چه کسی هستیم و چه کاری داریم می‌کنیم و این سوال را از خودمان بپرسیم کاری که داریم انجام می‌دهیم ارزشش را دارد یا نه. اگر می‌خواهید در بحران‌ها و جنگ‌ها فعالیت رسانه‌ای داشته باشید اول از همه خودتان را خوب بشناسید و به دقت به این نکته‌ها فکر کنید که بدون خیس شدن پاها و خاکی شدن لباس‌هایتان امکان ندارد بتوانید گزارش سیل و زلزله بنویسید یا بدون شنیدن زوزه گلوله و خمپاره و حس ترسِ ماندن در محاصره، غیرممکن است بتوانید گزارشی از دل جنگ و درگیری‌ها بیرون بیاورید.
وقتی بیمارستان نباشد، امیدی نمی‌ماند
به رغم تلاش‌های گسترده که برای تحکیم و تقویت صلح در جهان صورت می‌گیرد، بروز مخاصمات مسلحانه، جنگ و درگیری‌ها و همچنین حوادث و سوانح طبیعی و ساخت دست بشر، چالش و پیچیدگی‌های بسیاری را در شرایط و موقعیت‌های بشردوستانه ایجاد کرده است. حقوق بین‌الملل بشردوستانه برای حفاظت از غیرنظامیان در جنگ‌ها و درگیری‌ها نوشته شده است؛ برای جلوگیری از حمله به بیمارستان‌ها و تأسیسات آب و برق و در کل مختل کردن زندگی غیرنظامیان. سخنگوی کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ در منطقه خاور نزدیک و میانه، یکی از سخنران‌های این کارگاه یک‌روزه آموزشی بود. سارا الذوقری اصالتا یمنی است و درحال حاضر در کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ و هلال‌احمر فعالیت می‌کند. او قبل از ایراد سخنرانی از حاضران دعوت کرد فیلم کوتاهی را تماشا کنند؛ فیلمی که پدر و دختری را در خودرو نشان می‌دهد؛ دختربچه به شدت زخمی شده است. آنها در شهری درگیر جنگ تلاش می‌کنند خودشان را به بیمارستان برسانند. در نزدیکی بیمارستان پدر دخترش را بغل‌می‌کند و می‌دود تا جان فرزندش را نجات بدهد؛ اما زمانی که با ویرانه‌های ساختمان بیمارستان مواجه می‌شود، همه امید نهفته در نگاه او به ناامیدی مطلق تبدیل می‌شود. اگر بیمارستان نباشد، امیدی وجود ندارد. الذوقری گفت: «ما هر روز نقض قوانین مربوط به حقوق بشر را در جنگ‌ها و درگیری‌ها شاهد هستیم و بسیاری از مواقع کار زیادی از دست‌مان برنمی‌آید، برای همین وقتی می‌توانیم از پست نگهبانی‌ای عبور کنیم یا عمل جراحی‌ای را در محل درگیری و جنگ انجام دهیم، برای ما موفقیتی بزرگ محسوب می‌شود.»
«شما به‌عنوان اصحاب رسانه باید از قوانین حقوق بین‌الملل بشردوستانه اطلاعات اولیه داشته باشید، چون مردم جهان، دنیا را از چشمان شما می‌بینند و از گوش شما می‌شنوند، آموزش و ارتقای آگاهی شما در جایگاه اطلاع‌رسانی می‌تواند در کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ کمک‌کننده باشد، چراکه می‌توانید درک بهتری از شرایط به مردم جهان بدهید.  وقتی شما از نقض حقوق بین‌الملل بشردوستانه در جریان جنگ صحبت می‌کنید، می‌توانید به گفته‌های خود وزن بدهید.» سارا الذوقری با این توضیحات گفت: «هنگام استفاده از واژگان دقت کنید؛ بدانید که در گزارش‌ها باید استانداردهای حداقلی را رعایت کنید. اصطلاحات مربوط به حقوق بین‌الملل بشردوستانه را بشناسید تا واژه‌ها و عبارت‌ها را اشتباه به کار نبرید.»
١٢‌میلیون نیازمند کمک‌های بشردوستانه در سوریه   
عضو کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ و هلال‌احمر در مورد منطقه خاورمیانه که از گذشته‌های خیلی دور جنگ پشت جنگ دیده است و بیش از ٨٠‌درصد مخاصمات مسلحانه جهان درحال حاضر در این منطقه اتفاق می‌افتد، گفت: «مردم خاورمیانه از جنگ اشباع شده‌اند و خسته هستند. من می‌خواهم درکی کلی از وضع منطقه به شما بدهم، شاید تعداد کمی از شما تجربه حضور رسانه‌ای در سوریه، عراق یا لبنان را داشته باشید؛ جنگ در سوریه هنوز تمام نشده است. ١٢‌میلیون از ١٨‌میلیون آواره سوری همچنان نیازمند کمک‌های بشردوستانه هستند؛ شاید اوضاع کمی آرام شده باشد، اما با توجه به آلودگی ناشی از مهمات و بقایای جنگ و ویرانی‌های بسیار گسترده، مردم به این راحتی‌ها نمی‌توانند به زندگی برگردند، آنها دیگر نمی‌توانند کشاورزی کنند و دام‌هایشان روی مین‌های خنثی‌نشده
تلف می‌شوند. »
کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ و تفحص برای یافتن بقایای انسانی جنگ تحمیلی در خاک عراق
به گفته سارا الذوقری بسیاری از نیازها بعد از تمام شدن جنگ‌ها خودشان را نشان می‌دهند. کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ و هلال‌احمر همیشه سعی کرده بر اصول و حقوق بین‌المللی بشردوستانه تمرکز داشته باشد، عملیات اصلی ما در این میان ‌سال ٢٠١٧ اتفاق افتاد. امروز در عراق ٤‌میلیون و ٣٥٠‌هزار نفر آواره هستند؛ مردمی که در مساجد، کمپ‌ها و خانه اقوام خود زندگی می‌کنند. جنگ‌ها در منطقه به ظاهر تمام می‌شود، اما واقعیت این است که برای مردم غیرنظامی که نمی‌توانند به خانه و شغل و زندگی خود بازگردند، جنگ هیچ وقت تمام نمی‌شود. او با بیان اینکه مفقودان جنگ هم دغدغه حقوق بین‌الملل بشردوستانه است، گفت: «صدها‌هزار نفر در عراق مفقود شده یا روی مین رفته‌اند، برای کاشت یک مین ۳ دلار هزینه می‌کنند و برای خنثی‌کردن آن ۳۰۰ دلار هزینه می‌شود، در این میان هزینه زندگی‌های ازدست‌رفته و دست و پاهای قطع‌شده بسیار زیاد است که در این حوزه هم مراکز توانبخشی کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ و هلال‌احمر فعال هستند.» الذوقری ادامه داد: «اکثر افراد آسیب‌دیده کودکان هستند که به دلیل انفجار مین جان یا اعضای بدن خود را از دست داده‌اند. ضمن اینکه سلامتی روحی، روانی و ذهنی جوانان هم نیاز به پشتیبانی و حمایت دارد. استرس و فشار عصبی ناشی از جنگ سال‌ها باقی می‌ماند؛ کابوس‌های شبانه و واکنش نسبت به صداهایی مثل صدای هواپیما، سال‌ها با زنان و کودکان جنگ‌زده باقی می‌ماند.»
جنگ ایران و عراق سال‌هاست تمام شده، اما بسیاری از رزمندگان کشورمان هنوز مفقودالاثر هستند. سخنگوی کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ در منطقه خاور نزدیک و میانه از تلاش‌های کمیته در پیداکردن بقایای انسانی جنگ در خاک عراق خبر داد و گفت: «خانواده‌هایی که عزیزی در جنگ داشته‌اند که گم شده و اثری از او باقی نمانده است، هیچ وقت او را فراموش نمی‌کنند و تا همیشه دنبال گمشده‌شان خواهند بود. یک روز یا ٢٠‌سال هیچ تفاوتی ندارد، حتی اگر این کار تلاش زیادی ببرد.» او درباره یمن هم گفت: «اوضاع یمن هم امروز بزرگترین بحران بشردوستانه در جهان است و ٨٠‌درصد مردم نیازمند کمک هستند و ۱۳‌میلیون نفر به آب سالم دسترسی ندارند؛ فقط ۵۱‌درصد تجهیزات درمانی در این کشور کار می‌کند. مردم یمن امروز بچه‌های خود را به علت بیماری از دست می‌دهند، نه برای اینکه پول مرکز درمانی ندارند، بلکه به دلیل اینکه نمی‌توانند هزینه رفت‌وآمد تا مرکز درمانی را تأمین کنند؛ این مسأله خیلی دردآور است. بعد از جنگ همه چیز بدتر شد و مردم یمن به نقطه صفر رسیدند.»
سخنگوی کمیته بین‌المللی صلیب‌سرخ در منطقه خاور نزدیک و میانه عنوان کرد: «۱۳۶ روزنامه‌نگار طی سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ در مخاصمات جهانی کشته شدند. در این میان ژورنالیست‌های حرفه‌ای؛ عکاس‌ها و شهروندخبرنگاران بوده‌اند، کسانی که برای روایت داستان رفته و خودشان بخشی از داستان شده‌اند.»
سارا الذوقری درباره لزوم آشنایی خبرنگاران با اصول جنگ و نیازهای منطقه جنگی به تجربه خودش در پوشش رویدادهای درگیری و زمانی که مجبور بود جلیقه ضدگلوله هشت کیلویی بپوشد و به سرعت بدود، اشاره کرد و گفت: «روزنامه‌نگار باید بداند در صورت دستگیری اسیر جنگی محسوب می‌شود یا خیر؟ باید هر آنچه را که احساس امنیت می‌دهد، بشناسد.» او تأکیدکرد: «خبرنگار باید برای رفتن به خط مقدم از نظر ذهنی، روانی و جسمی آماده باشد و مدارک شناسایی لازم را به همراه داشته باشد. از تجهیزات ایمنی، جلیقه ضدگلوله، لباس یا یونیفرم مشخص رسانه استفاده کند و غذای کامل، آب آشامیدنی سالم و غیره را همراه داشته باشد. همچنین روزنامه‌نگاران می‌توانند به وسیله خط داغ جمعیت صلیب‌سرخ گم‌شدن و مفقودی خود را اعلام کنند.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *